Söğüt çevresindeki bir uç beyliğinden doğup üç kıtaya yayılan Osmanlı Devleti, 1299'dan 1922'ye kadar altı yüzyılı aşkın süre ayakta kaldı. Bu ömür, Avrupa'nın çoğu hanedanının birkaç kuşakta el değiştirdiği bir çağda, tek bir aileyi Balkanlar'dan Yemen'e, Cezayir'den Kırım'a uzanan topraklarda iktidarda tuttu. Bugün Türkiye'nin, Balkan ülkelerinin ve Ortadoğu'nun mutfağından mimarisine, hukukundan yer adlarına kadar taşıdığı izlerin çoğu bu dönemden kalmadır.
Otuz altı padişahın hüküm sürdüğü bu tarih, düz bir yükseliş çizgisi değildi. Zaferlerin yanında ağır yenilgiler, reform hamlelerinin yanında bastırılmış isyanlar vardı. Osmanlı'yı anlamak, bir devletin kuruluşunu, olgunlaşmasını ve dağılmasını tek bir sürekli hikâye içinde izlemek demektir.
Osmanlı tarihinin klasik dönemleri
Türk tarihçiliği Osmanlı tarihini geleneksel olarak beş döneme ayırır. Bu bölümleme kesin sınırlar taşımasa da olayları takip etmeyi kolaylaştırır:
- Kuruluş (1299-1453): Uç beyliğinden merkezî devlete geçiş.
- Yükseliş (1453-1579): İstanbul'un fethinden Sokullu'nun ölümüne uzanan zirve.
- Duraklama (1579-1699): Sınırların büyük ölçüde sabitlendiği, iç sorunların biriktiği evre.
- Gerileme (1699-1792): Karlofça'yla başlayan toprak kayıpları.
- Dağılma (1792-1922): Milliyetçilik ve büyük güç rekabeti karşısında çöküş.
Uç beyliğinden devlete: kuruluş yılları
1299'da Söğüt ve Domaniç yöresinde bir Türkmen beyliği olarak ortaya çıkan yapı, Osman Gazi'nin adını taşıdı. Osman, Bizans'ın Anadolu'daki denetiminin zayıfladığı bir sınır bölgesinde faaliyet gösteriyordu; bu konum, beyliğin hem gaza geleneğiyle askerî meşruiyet kazanmasına hem de göçmen Türkmen gruplarını kendine çekmesine imkân tanıdı. Şeyh Edebali'nin göğsünden çıkan ayın Osman'ın göğsüne girdiği rüya anlatısı, sonraki kuşakların hanedanın kaderini önceden yazılmış gibi göstermek için başvurduğu bir kuruluş efsanesidir.
Beyliği devlete dönüştüren asıl adım Orhan Gazi (1326-1362) döneminde atıldı. Bursa'nın fethiyle ilk başkent kuruldu, düzenli bir divan toplandı, vezirlik makamı oluşturuldu ve ilk Osmanlı akçesi basıldı. İznik ve İzmit'in alınması Marmara'nın güney kıyısını denetim altına aldı. I. Murad (1362-1389) ise devleti Avrupa'ya taşıdı: Edirne fethedilip başkent yapıldı, tımar sistemi Rumeli'de kök saldı ve Yeniçeri Ocağı düzenli bir yaya ordusu olarak biçimlendi. 1389 Kosova Savaşı Balkanlar'daki üstünlüğü pekiştirdi, ama Murad savaş meydanında bir Sırp savaşçısı tarafından öldürüldü.
Yıldırım Bayezid (1389-1402) 1396 Niğbolu Savaşı'nda büyük bir Haçlı ordusunu dağıttı. Doğudan gelen tehdit ise dengeyi tersine çevirdi. 1402 Ankara Savaşı'nda Timur ordusu Osmanlı kuvvetlerini bozguna uğrattı; Bayezid esir düştü ve tutsakken öldü. Ardından gelen on bir yıllık "Fetret Devri", şehzadeler arasındaki taht kavgasıyla bir savaş dönemini başlattı. Çelebi Mehmed devleti yeniden birleştirdi, II. Murad ise Varna (1444) ve İkinci Kosova (1448) zaferleriyle Haçlı baskısını kırdı ve fetih için sağlam bir zemin bıraktı.
Zirve: fetihler ve kanun çağı
29 Mayıs 1453'te yirmi bir yaşındaki II. Mehmed, elli üç günlük kuşatmanın ardından Konstantinopolis'i aldı. Gemilerin karadan Haliç'e indirilmesi ve Macar dökümcü Urban'ın döktüğü devasa topların surları dövmesi, bu kuşatmanın çağını aşan yönleriydi. Son Bizans imparatoru XI. Konstantinos surlarda öldü. Fetih, bin yıllık Doğu Roma'yı sona erdirip Mehmed'e "Fatih" unvanını kazandırdı; Topkapı Sarayı'nın inşası, Kanunname-i Âl-i Osman'ın düzenlenmesi ve İstanbul'un çok dinli bir başkent olarak yeniden imarı onun eseridir.
Fatih'in ardından II. Bayezid (1481-1512) fetihleri sindiren daha durağan bir dönem yaşattı; İspanya'dan sürülen Sefarad Yahudilerini Osmanlı topraklarına kabul etmesi, imparatorluğun demografik açıklığının simgelerinden biri sayılır. Yavuz Sultan Selim (1512-1520) yalnızca sekiz yılda dengeyi doğuya çevirdi. 1514 Çaldıran Savaşı'nda Safevîleri yendi, 1516-1517 Mısır seferiyle Memlük Sultanlığı'nı ortadan kaldırdı; Suriye, Filistin, Hicaz ve Mısır Osmanlı'ya katıldı. Mekke ve Medine'nin himayesiyle halifelik prestiji İstanbul'a taşındı ve devletin toprakları neredeyse iki katına çıktı.
Osmanlı gücünün doruğu, Kanuni Sultan Süleyman'ın (1520-1566) kırk altı yıllık saltanatına denk gelir. Batılıların "Muhteşem" dediği hükümdar, Belgrad (1521), Rodos (1522) ve 1526 Mohaç zaferiyle Macaristan'ı aldı, 1529'da Viyana önlerine ulaştı. Doğuda Bağdat'ı (1534) fethetti; Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki donanma 1538 Preveze'de Akdeniz'i bir Osmanlı gölüne çevirdi. Aynı dönemde Mimar Sinan'ın Şehzade ve Süleymaniye camileri, hukukun kanunnamelerle düzenlenmesi ve saray edebiyatının olgunlaşması, gücün yalnızca askerî değil kültürel bir zirveye de eriştiğini gösterdi. Kanuni 1566'da Zigetvar kuşatması sürerken öldü.
II. Selim döneminde (1566-1574) idarenin ağırlığı Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa'nın üzerindeydi. 1571'de Kıbrıs alındı; aynı yıl İnebahtı'da donanma ağır kayıp verdi, ama bir kış içinde yeniden inşa edildi. Sokullu'nun 1579'da öldürülmesi, çoğu tarihçi için yükseliş çağının kapanışıdır.
Sınırların durması ve biriken sorunlar
Kanuni sonrası dönemde fetihlerin hızı kesildi ve yapısal sorunlar yüzeye çıktı. Amerika'dan Avrupa'ya akan gümüş, Osmanlı parasında ciddi bir değer kaybı ve enflasyon yarattı; coğrafi keşiflerle ticaret yollarının okyanuslara kayması, geleneksel transit gelirlerini zayıflattı. Tımar sistemi bozuldu, Yeniçeri Ocağı disiplinini yitirdi ve sık padişah değişimleri, valide sultanların ve saray ağalarının nüfuzuyla birleşince merkezî otorite sarsıldı.
Bu dönemde iki toparlanma girişimi öne çıkar. IV. Murad (1623-1640) genç yaşta sert bir merkezîleşmeyle Revan ve Bağdat'ı geri aldı, Yeniçeri isyanlarını bastırdı; ancak yirmi yedi yaşında ölünce reformları sürdürecek kimse kalmadı. 1656'dan itibaren sadrazamlığı üstlenen Köprülü ailesi, devleti yeniden düzene sokmaya çalıştı ve 1669'da Girit'in fethiyle son büyük toprak kazanımlarından birini gerçekleştirdi.
Kırılma 1683'te geldi. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın Viyana kuşatması, Lehistan Kralı Jan Sobieski'nin müdahalesiyle bozguna dönüştü. Bunu on altı yıl süren bir savaş izledi ve 1699 Karlofça Antlaşması'yla Osmanlı ilk kez büyük ölçekte toprak verdi: Macaristan Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya Venedik'e, Podolya Lehistan'a bırakıldı. Osmanlı diplomasisi bu tarihten sonra çoğunlukla savunmada kaldı.
Gerileme ve ilk modernleşme denemeleri
Onsekizinci yüzyılda Osmanlı, Avrupa yazışmalarında "hasta adam" olarak anılmaya başlandı ve Rusya, Avusturya ve İran karşısında sürekli toprak kaybetti. 1718 Pasarofça Antlaşması Belgrad ve Kuzey Sırbistan'ı, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ise Kırım üzerindeki denetimi elden çıkardı; Kırım kısa süre sonra Rusya tarafından ilhak edildi.
Aynı yüzyıl, Batı'yı örnek alan ilk denemelere de sahne oldu. 1718-1730 arasındaki "Lale Devri"nde Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde İbrahim Müteferrika ilk Türkçe matbaayı kurdu, elçiler Avrupa başkentlerine gönderildi ve Batı tarzı yapılar inşa edildi. Ancak 1730 Patrona Halil İsyanı bu dönemi kanlı biçimde kapattı. III. Selim (1789-1807) daha kapsamlı bir hamleyle "Nizam-ı Cedid" adıyla Avrupa usulü bir ordu kurmaya çalıştı; Yeniçeriler ve tutucu çevrelerin direnci onu tahttan indirdi ve ardından öldürttü.
Dağılma çağı: reformlar ve son
II. Mahmud (1808-1839), Osmanlı tarihinin en köklü reformcularından biri oldu. 1826'da "Vaka-i Hayriye" diye anılan kanlı bir harekâtla Yeniçeri Ocağı'nı tümüyle ortadan kaldırdı ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı modern orduyu kurdu.
Aynı padişah merkezî memuriyet sistemini, ilk resmî gazeteyi, posta teşkilatını ve fes gibi kıyafet düzenlemelerini getirdi. Bununla birlikte Yunanistan 1830'da bağımsızlığını kazandı ve Mısır Mehmed Ali Paşa yönetiminde fiilen ayrı bir güç haline geldi. 1839'da Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı, tüm tebaaya can ve mal güvencesi, vergide adalet ve yargıda düzen vaat eden, modern anlamda ilk temel belge sayılır; 1856 Islahat Fermanı gayrimüslim tebaanın haklarını genişletti. Bu yıllar eğitim, hukuk ve idarede kapsamlı bir yeniden yapılanmaya sahne oldu.
1876'da I. Meşrutiyet ilan edildi ve ilk Osmanlı Meclis-i Mebusanı toplandı. Ancak II. Abdülhamid, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı gerekçe göstererek meclisi kapattı ve otuz üç yıllık kişisel yönetimini kurdu. Bu dönem basın sansürü ve geniş bir hafiye ağıyla anıldığı kadar, demiryolu ve telgraf yatırımları ile eğitim kurumlarının yaygınlaşmasıyla da anılır. 1908'de İttihat ve Terakki öncülüğündeki Jön Türk hareketi II. Meşrutiyet'i yeniden ilan ettirdi; 1909'daki 31 Mart Vakası'nın ardından Abdülhamid tahttan indirildi.
Son perde hızla kapandı. 1912-1913 Balkan Savaşları'nda Rumeli'nin büyük bölümü, kısa süreliğine Edirne dahil, kaybedildi. 1914'te Almanya'nın yanında I. Dünya Savaşı'na girildi; Çanakkale'de kazanılan savunma zaferi öteki cephelerdeki ağır yenilgileri dengeleyemedi. 1918 Mondros Mütarekesi savaşı bitirdiğinde imparatorluk fiilen çökmüştü. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı, son padişah VI. Mehmed Vahideddin ülkeyi terk etti ve altı yüzyıllık devlet resmen tarihe karıştı.
Geride kalan medeniyet
Osmanlı yalnızca bir hanedan değil, kendine özgü bir uygarlık üretti. Mimar Sinan'ın Süleymaniye ve Selimiye camileri, klasik Osmanlı mimarisinin dünya ölçeğindeki temsilcileridir; imparatorluğun han, hamam, köprü ve külliyeleri üç kıtaya dağıldı. Hukukta şeriat ile örfî hukuku birleştiren kanunnameler ve farklı din topluluklarına kendi iç işlerinde özerklik tanıyan millet sistemi, çok dinli bir toplumu yönetmenin özgün bir modeliydi. Hat, tezhip, çini, ebru ve minyatür bu dönemde olgunlaştı; saray mutfağının mirası bugünkü Türk mutfağının çekirdeğini oluşturur.
Bu altı yüzyıllık geçmiş, Bosna'dan Bağdat'a, Kırım'dan Kahire'ye uzanan geniş bir coğrafyada gündelik hayatın dokusuna işledi. Bir devletin nasıl kurulup büyüdüğünü, hangi sınırda durakladığını ve dış baskılarla iç dirençlerin kesiştiği noktada nasıl dağıldığını görmek isteyen için Osmanlı tarihi, hem somut olaylar hem de kalıcı kurumlar üzerinden okunabilecek yoğun bir örnek sunar.
Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yapın!