Atatürk ve Cumhuriyet: Türkiye'nin Kuruluş Destanı

Türkiye Cumhuriyeti, 20. yüzyılın en köklü siyasi dönüşümlerinden birinin ürünü. 600 yıllık Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünün ardından, işgal altındaki bir coğrafyada Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde verilen Kurtuluş Savaşı ve onu izleyen devrimler, hem yeni bir devlet hem de yeni bir toplum düzeni kurdu. Bu, yalnızca bir savaşın değil, bir ulusun kendini yeniden inşa edişinin hikâyesi.

Osmanlı'nın Çöküşü ve İşgal

I. Dünya Savaşı'nın Sonu

Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'na Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın yanında girdi. Dört yıl süren savaşın sonunda İttifak Devletleri yenildi ve imparatorluk savaştan büyük toprak ve nüfus kaybıyla çıktı.

30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı'nın fiilen sonunu getirdi. Anlaşmanın en ağır maddeleri şunlardı:

• Ordu terhis edilecekti.
• Stratejik noktalar İtilaf Devletleri'ne bırakılacaktı.
• Herhangi bir bölge "tehdit" görülürse işgal edilebilecekti.

Özellikle son madde, işgale sınırsız bir kılıf sağladı; İtilaf Devletleri istedikleri yeri "güvenlik gerekçesiyle" ele geçirebilecekti.

İşgalin Başlaması

İtilaf Devletleri, mütareke koşullarını da aşarak Anadolu'yu parçalamaya girişti. İstanbul, 1918'de İngiliz, Fransız ve İtalyan kuvvetlerince fiilen işgal edildi. Yunan ordusu 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıktı ve bölgede yağma ile şiddet başladı. Güneydoğu'da Fransızlar Adana, Antep, Urfa ve Maraş'ı işgal etti; doğuda ise Anadolu'nun bu bölümünde toprak talepleri gündeme geldi.

1920'de hazırlanan Sevr Antlaşması taslağı, Anadolu'yu bölmeyi öngörüyor, Türklere yalnızca Orta Anadolu'da küçük bir alan bırakıyordu. Bu belge, işgal planının en somut ifadesiydi.

Osmanlı Hükümeti'nin Çaresizliği

İstanbul'daki Osmanlı hükümeti, İtilaf Devletleri'nin baskısı altındaydı. Padişah Vahdettin ve hükümeti işgale karşı direnmek yerine boyun eğmeyi tercih etti. Bu boşlukta belirleyici hamle, merkezî hükümetten değil, Anadolu'daki yerel direniş odaklarından ve onları tek çatı altında toplayacak bir liderden geldi.

Mustafa Kemal ve Milli Mücadele

Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919)

Mustafa Kemal, I. Dünya Savaşı'nın en başarılı Osmanlı komutanlarından biriydi. Çanakkale'de gösterdiği başarıyla "Anafartalar Kahramanı" olarak tanınmıştı. 9 Mayıs 1919'da Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi; resmî görevi bölgedeki asayişi sağlamaktı. 19 Mayıs 1919'da Samsun'a ayak basması, bugün Türk Kurtuluş Savaşı'nın ve Milli Mücadele'nin sembolik başlangıcı sayılır.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

Mustafa Kemal, Amasya'da yayımladığı genelgeyle mücadelenin çerçevesini çizdi. "Vatanın bütünlüğü, milletin istiklali tehlikededir" ve "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" cümleleri, hareketin manifestosu oldu. Ana fikir açıktı: kurtuluş, dışarıdan bir manda ya da himayeyle değil, milletin kendi iradesiyle gelecekti. Genelge, Sivas'ta bir kongre toplanması çağrısı da yapıyordu.

Erzurum ve Sivas Kongreleri (Temmuz-Eylül 1919)

Doğu illerinin temsilcileri 23 Temmuz-7 Ağustos 1919'da Erzurum'da toplandı. Alınan kararlar nettir: milli sınırlar içinde vatan bir bütündür ve parçalanamaz, manda ve himaye kabul edilemez, meclis derhal toplanmalı ve milli kuvvetler oluşturulmalıdır. Mustafa Kemal kongre başkanı seçildi.

4-11 Eylül 1919'daki Sivas Kongresi'nde ise tüm Anadolu'dan gelen delegeler bir araya geldi; Erzurum kararları genişletilerek "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" kuruldu. Mustafa Kemal, Heyet-i Temsiliye başkanı olarak dağınık direnişin tek lideri konumuna geldi.

Ankara'ya Geçiş ve TBMM'nin Açılışı

27 Aralık 1919'da Mustafa Kemal Ankara'ya geldi; kentin coğrafi konumu ve demiryolu bağlantısı onu milli hareketin merkezi yaptı. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Bu tarih, yeni Türk devletinin kuruluş günü kabul edilir. TBMM daha ilk gününden egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilan etti ve Mustafa Kemal'i Meclis Başkanı seçti.

Kurtuluş Savaşı

Cepheler

Kurtuluş Savaşı tek bir yerde değil, birden çok cephede yürütüldü.

Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir komutasındaki kuvvetler 1920'de zafer kazandı ve bu cephe Gümrü Antlaşması ile kapandı. Güney Cephesi'nde Antep, Urfa ve Maraş halkı Fransız işgaline karşı direndi; Şahin Bey ve Sütçü İmam gibi isimler bu halk direnişinin simgesi oldu. Asıl belirleyici cephe ise Yunan ordusuna karşı düzenli ordu savaşının verildiği Batı Cephesi'ydi.

İnönü Muharebeleri (1921)

İsmet Paşa komutasındaki Türk kuvvetleri, 6-10 Ocak 1921'deki I. İnönü Muharebesi'nde ilerleyen Yunan ordusunu durdurdu. Bu ilk düzenli ordu zaferi, henüz yeni kurulan TBMM'nin meşruiyetini içeride ve dışarıda güçlendirdi. Yunan ordusu 23 Mart-1 Nisan 1921'deki II. İnönü Muharebesi'nde ikinci kez taarruza geçti ve yine geri püskürtüldü. Mustafa Kemal'in İsmet Paşa'ya çektiği "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz" telgrafı bu zaferin ardından yazıldı.

Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos-13 Eylül 1921)

Savaşın dönüm noktası buydu. Yunan ordusu Ankara'ya yalnızca 50 kilometre mesafeye kadar ilerledi. 22 gün 22 gece süren muharebede Türk ordusu ağır bir savunma savaşı verdi. Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır" emri, savaş tarihine geçen bir savunma anlayışını özetliyordu: belirli bir çizgiyi değil, toprağın tümünü savunmak. Yunan ordusu geri çekilmek zorunda kaldı; bu zaferin ardından Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve Mareşallik rütbesi verildi.

Büyük Taarruz ve İzmir'in Kurtuluşu (Ağustos-Eylül 1922)

Yaklaşık bir yıllık hazırlığın ardından Türk ordusu 26 Ağustos 1922 sabahı topçu ateşiyle taarruza geçti. 30 Ağustos'ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nde Yunan ordusu büyük ölçüde imha edildi; bu tarih bugün Zafer Bayramı olarak kutlanır. Başkomutan olarak cephede orduyu bizzat yöneten Mustafa Kemal'in "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emriyle ordu batıya yürüdü ve 9 Eylül 1922'de İzmir'e girdi. Böylece üç buçuk yıllık işgal sona erdi.

11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Mütarekesi ile askeri zafer diplomatik bir kazanıma dönüştü; Doğu Trakya, tek kurşun atılmadan Türkiye'ye bırakıldı.

Cumhuriyetin İlanı

Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

TBMM, saltanat ile hilafeti birbirinden ayırdı. Saltanat kaldırıldı, hilafet geçici olarak korundu. Son padişah Vahdettin bir İngiliz gemisiyle İstanbul'dan ayrıldı ve 600 yıllık Osmanlı hanedanının egemenliği sona erdi.

Lozan Antlaşması (24 Temmuz 1923)

Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik zaferi Lozan'da kazanıldı. İsmet Paşa başkanlığındaki heyet, aylarca süren çetin müzakereler sonunda yeni Türkiye'nin bağımsızlığını uluslararası alanda kabul ettirdi. Antlaşma; kapitülasyonların kaldırılmasını, milli sınırların tanınmasını, tam bağımsızlığı ve Osmanlı borçlarının yeniden düzenlenmesini içeriyordu. Sevr'i geçersiz kılan Lozan, bugün de Türkiye'nin uluslararası hukuktaki kuruluş belgesi sayılır.

29 Ekim 1923: Cumhuriyetin İlanı

29 Ekim 1923'te Mustafa Kemal, TBMM'ye sunduğu anayasa değişikliği teklifiyle devletin yönetim biçimini "Cumhuriyet" olarak belirledi. Meclis teklifi oybirliğiyle kabul etti ve Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesi, artık yeni devletin temel taşıydı.

Atatürk Devrimleri

Cumhuriyetin ilanından sonra, açıkça belirtilen bir hedefe yönelik köklü bir dönüşüm programı başladı: Türkiye'yi çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmak. Bu program siyasetten hukuka, eğitimden gündelik yaşama kadar geniş bir alanı kapsıyordu.

Siyasi ve Hukuki Devrimler

3 Mart 1924'te halifelik kaldırıldı ve din ile devlet işleri ayrıldı. Aynı yıl kabul edilen anayasa, egemenliğin millete ait olduğunu güvence altına aldı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) ile çok partili hayat denemeleri yapıldı; bu denemeler başarısız oldu ama demokrasi hedefi gündemden düşmedi.

Hukuk alanında 1926 kökten değişimin yılı oldu. İsviçre'den uyarlanan Medeni Kanun, kadınlara miras, boşanma ve mülkiyet haklarını tanıdı; İtalya'dan alınan Ceza Kanunu ve Alman hukukundan uyarlanan Ticaret Kanunu yürürlüğe girdi. Şer'i hukuk yerini laik hukuk düzenine bıraktı.

Eğitim Devrimleri

1924'teki Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile eğitim tek çatı altında birleştirildi ve medreseler kapatıldı. 1 Kasım 1928'deki Harf Devrimi ile Arap alfabesi bırakılıp Latin esaslı yeni Türk alfabesine geçildi. Atatürk bu değişimi masa başında bırakmadı; kara tahta başında halka bizzat yeni harfleri öğreterek "Başöğretmen" olarak anıldı. Yetişkinlere okuma yazma öğretmek için açılan Millet Mektepleri de bu seferberliğin parçasıydı.

Toplumsal Devrimler

1925'te Şapka Kanunu ile fes yasaklandı, aynı yıl tekke ve zaviyeler kapatılarak tarikatların faaliyetleri sonlandırıldı. 1926'da miladi takvim ve 24 saatlik zaman ölçümüne geçildi. 1934'teki Soyadı Kanunu herkese soyadı almayı zorunlu kıldı; Mustafa Kemal'e TBMM tarafından "Atatürk" soyadı verildi.

Kadın hakları alanında Türkiye, döneminin çok ilerisindeydi. Kadınlar 1930'da belediye, 1934'te ise genel seçimlerde seçme ve seçilme hakkı kazandı. Bu tarih, Fransa ve İtalya gibi pek çok Avrupa ülkesinin kadınlara oy hakkı tanımasından önceye denk gelir.

Ekonomik Devrimler

Özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devlet öncü rol üstlendi. Bu devletçilik anlayışıyla Sümerbank, Etibank, Kayseri Uçak Fabrikası ve demir-çelik tesisleri gibi büyük sanayi yatırımları kuruldu. "Demir ağlarla örüleceğiz" sözüyle özetlenen demiryolu seferberliği ise ülkenin dört bir yanını birbirine bağlamayı hedefliyordu.

Atatürk İlkeleri

Devrimlerin dayandığı temel değerler, 1937'de anayasaya giren altı ilkeyle formüle edildi.

• Cumhuriyetçilik: Egemenlik millete aittir; millet, seçtiği temsilciler aracılığıyla kendini yönetir.
• Milliyetçilik: Dil, kültür ve tarih birliğine dayanan, ırk esasına değil ortak vatandaşlığa dayalı bir millet anlayışı.
• Halkçılık: Sınıf ayrıcalığı yoktur; kanun önünde eşitlik ve halkın refahı esastır.
• Devletçilik: Özel sektörün yetmediği alanlarda ekonomiye devlet eliyle yatırım.
• Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılığı, din ve vicdan özgürlüğünün güvence altına alınması.
• Devrimcilik: Yapılan devrimleri korumak ve çağdaşlaşma yolunda ilerlemeyi sürdürmek.

Atatürk'ün Mirası

Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938'de İstanbul'da 57 yaşında hayatını kaybetti. Ardında bağımsız bir devlet, laik bir cumhuriyet, çağdaş bir hukuk sistemi, tanınmış kadın hakları, köklü bir eğitim reformu ve "Yurtta barış, cihanda barış" ilkesine dayanan bir dış politika çizgisi bıraktı. Sık alıntılanan "Ne mutlu Türk'üm diyene" sözü, bir ırk vurgusu değil, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığının onurlu bir beyanı olarak kurgulanmıştı.

Kuruluş süreci, işgal altındaki bir vatanın milli iradeyle kurtarılıp yerine çağdaş bir toplumun inşa edildiği, 20. yüzyılın en dramatik dönüşümlerinden biriydi. Atatürk yalnızca bir asker değil, aynı zamanda bir devlet kurucusu ve reformcuydu. Bugün Cumhuriyet, tamamlanmış bir miras kadar, her kuşağın koruyup geliştirmekle yükümlü olduğu bir emanet olarak da okunur.