Tüm Zamanların En İyi 50 Filmi: Sinema Tarihinin Başyapıtları

Sinema, ilk halka açık gösteriminden bu yana yüz otuz yılı geride bıraktı. Lumière kardeşlerin 1895'te Paris'te bir kafenin alt katında oynattığı kısa görüntülerden bugünün dijital yapımlarına kadar, karanlık bir salonda yabancılarla aynı ekrana bakıp aynı anda irkilmek ya da gülmek, hiçbir başka sanatın tam olarak veremediği bir deneyim. Aşağıdaki liste, film tarihinin en çok tartışılan başyapıtlarını bir araya getiriyor; sıralama kesin bir hüküm değil, uzun soluklu bir kanonun fotoğrafı.

Bu tür listelerin en ciddi referansı, British Film Institute'un yayımladığı Sight and Sound anketidir. Dergi 1952'den bu yana her on yılda bir dünyanın önde gelen eleştirmenlerine ve yönetmenlerine oy verdiriyor. 2022 anketinde Chantal Akerman'ın Jeanne Dielman filmi zirveye çıkarak Alfred Hitchcock'un Vertigo'sunu ve on yıllarca birinci kalan Citizen Kane'i geride bıraktı; bu sonuç, kanonun ne kadar canlı ve değişken olduğunun kanıtıydı.

50. Singin' in the Rain (1952)

Yönetmen: Stanley Donen, Gene Kelly — Tür: Müzikal, Komedi

Sesli sinemaya geçişin Hollywood'u nasıl sarstığını anlatan bu müzikal, Gene Kelly'nin sağanak altında dans ettiği başlık sahnesiyle ölümsüzleşti. Neşeli hikayesi ve koreografisiyle türün ölçütü sayılır.

49. Rashomon (1950)

Yönetmen: Akira Kurosawa — Tür: Dram, Gizem

Aynı cinayeti dört farklı tanığın ağzından, birbirini tutmayan biçimde anlatan film, gerçeğin göreceliliğini sinemaya taşıdı. "Rashomon etkisi" bugün psikolojide ve hukukta bile kullanılan bir kavram. 1951 Venedik'te Altın Aslan kazanması, Japon sinemasının Batı'da tanınmasının kapısını açtı.

48. The Shining (1980)

Yönetmen: Stanley Kubrick — Tür: Korku, Psikolojik Gerilim

Stephen King'in romanından uyarlanan film, Jack Nicholson'ın Overlook Oteli'nde çıldıran bir yazarı canlandırmasıyla korku sinemasının temel taşlarından biri oldu. Kubrick'in geniş açılı Steadicam çekimleri ve simetrik koridorları, tekinsizliği görüntünün diline çevirir.

47. Cinema Paradiso (1988)

Yönetmen: Giuseppe Tornatore — Tür: Dram

Sicilyalı bir çocuğun kasaba sinemasıyla ve yaşlı projeksiyoncuyla kurduğu bağı anlatan film, En İyi Yabancı Film Oscar'ını kazandı. Ennio Morricone'nin müziği, sansürlenen öpüşme sahnelerinin montajlandığı finalle birlikte filmin duygusal omurgasıdır.

46. Lawrence of Arabia (1962)

Yönetmen: David Lean — Tür: Epik, Biyografi

Peter O'Toole'un T. E. Lawrence'ı canlandırdığı yapım, 70 mm formatında çekilen bir çöl destanıdır. Ürdün ve İspanya'da aylarca süren çekimler ve Maurice Jarre'ın müziği, filmi epik sinemanın ölçüsü haline getirdi.

45. Mulholland Drive (2001)

Yönetmen: David Lynch — Tür: Gizem, Dram

Los Angeles'ın karanlık altını sürrealist bir düşle örüyor. Aslen televizyon dizisi olarak tasarlanan proje, sinema filmine dönüştürülünce Lynch'in en çok çözümlenen bilmecesine döndü. Naomi Watts'ın çift rolü kariyerini başlattı.

44. Persona (1966)

Yönetmen: Ingmar Bergman — Tür: Psikolojik Dram

Sahnede konuşmayı bırakan bir aktris ile ona bakan hemşirenin kimlikleri filmde giderek iç içe geçer. Bergman'ın en deneysel işi; açılıştaki film şeridinin yanması gibi kendi aygıtını da göstermeye çekinmeyen bir yapıt.

43. Amadeus (1984)

Yönetmen: Miloš Forman — Tür: Biyografi, Dram

Mozart ile saray bestecisi Salieri arasındaki hasedi konu alan film, aralarında En İyi Film'in de bulunduğu sekiz Oscar aldı. F. Murray Abraham'ın yaşlı Salieri'si, dehaya duyulan kıskançlığın portresidir.

42. The Apartment (1960)

Yönetmen: Billy Wilder — Tür: Romantik Komedi, Dram

Terfi uğruna dairesini patronlarının gizli buluşmalarına açan bir sigorta memurunu Jack Lemmon canlandırır. Komediyle melankoliyi aynı karede tutan film, Wilder'ın en insancıl ve duygusal filmlerinden biridir.

41. Spirited Away (2001)

Yönetmen: Hayao Miyazaki — Tür: Animasyon, Fantezi

Ruhlar dünyasına sürüklenen on yaşındaki bir kızın hikayesi, En İyi Animasyon Oscar'ını kazanan ilk el çizimi anime oldu. Studio Ghibli'nin bu filmi, uzun yıllar Japonya gişe rekortmeni olarak kaldı.

40. Sunrise: A Song of Two Humans (1927)

Yönetmen: F. W. Murnau — Tür: Romantik Dram

Sessiz dönemin en görkemli yapımlarından. İlk Oscar töreninde "Benzersiz ve Sanatsal Yapım" dalında ödül aldı. Murnau'nun kaydırmalı kamerası ve çift pozlamaları, görsel anlatının sınırlarını genişletti.

39. Casablanca (1942)

Yönetmen: Michael Curtiz — Tür: Romantik Dram

İkinci Dünya Savaşı'nın ortasında, Fas'taki bir barda geçen aşk ve fedakârlık hikayesi. Humphrey Bogart ile Ingrid Bergman'ın kimyası ve "Here's looking at you, kid" repliğiyle Hollywood'un altın çağının simgesi oldu.

38. The Searchers (1956)

Yönetmen: John Ford — Tür: Western

Kaçırılan yeğenini yıllarca arayan, öfkeyle önyargı arasında sıkışmış bir adamı John Wayne oynar. Ford'un Monument Valley'de çektiği film, western türünü içeriden sorgulayan karanlık tonuyla sayısız yönetmeni etkiledi.

37. Mirror (1975)

Yönetmen: Andrei Tarkovski — Tür: Dram

Anıları, rüyaları ve savaş dönemi arşiv görüntülerini şiirsel bir montajla birleştiren yarı otobiyografik yapıt. Tarkovski, geleneksel öyküyü bir yana bırakıp belleğin çağrışımlı akışını taklit eder.

36. Close-Up (1990)

Yönetmen: Abbas Kiarostami — Tür: Dram, Belgesel

Kendini ünlü yönetmen Mohsen Makhmalbaf olarak tanıtıp bir aileyi kandıran işsiz bir adamın gerçek davasını konu alır. Kiarostami olayın kişilerini kendilerini oynatarak gerçekle kurgu arasındaki çizgiyi belirsizleştirir.

35. Barry Lyndon (1975)

Yönetmen: Stanley Kubrick — Tür: Dönem Draması

18. yüzyıl Avrupa'sında geçen bu görsel şaheser, yalnızca mum ışığında çekilebilen iç mekân sahneleriyle ünlüdür; Kubrick, NASA için üretilmiş çok geniş diyaframlı lensler kullandı. Her kare bir dönem tablosunu andırır.

34. Chinatown (1974)

Yönetmen: Roman Polanski — Tür: Neo-noir, Gizem

Jack Nicholson'ın özel dedektif Jake Gittes'i, 1930'lar Los Angeles'ının su savaşlarındaki yolsuzluğu araştırırken karanlık bir aile sırrına ulaşır. Robert Towne'ın senaryosu, film noir'ın modern dönemdeki zirvesi kabul edilir.

33. Fanny and Alexander (1982)

Yönetmen: Ingmar Bergman — Tür: Dram

Bergman'ın son sinema filmi, 20. yüzyıl başı İsveç'inde varlıklı bir tiyatro ailesinin iki çocuğunun gözünden çocukluğu, dini ve otoriteyi anlatır. Beş saatlik televizyon versiyonu da bulunan yapım dört Oscar kazandı.

32. Stalker (1979)

Yönetmen: Andrei Tarkovski — Tür: Bilim Kurgu, Felsefi Dram

"Bölge" denen yasak bir alana, insanın en derin arzusunu gerçekleştirdiği söylenen odaya doğru yapılan yolculuk. Tarkovski, olay örgüsünden çok atmosfer ve inançla arzu üzerine bir meditasyon kurar.

31. Jeanne Dielman (1975)

Yönetmen: Chantal Akerman — Tür: Dram

Bir ev kadınının üç gününü, gerçek zamana yakın bir sabırla, mutfak işlerine ve rutinlere odaklanarak izler. Akerman filmi 25 yaşında çekti; 2022 Sight and Sound anketinde listenin zirvesine yerleşerek kanonun beklenmedik bir biçimde yeniden yazılabileceğini gösterdi.

30. The Passion of Joan of Arc (1928)

Yönetmen: Carl Theodor Dreyer — Tür: Tarihsel Dram

Maria Falconetti'nin, sorgu boyunca sürekli yakın plana alınan yüzü, sinema tarihinin en yoğun oyunculuk örneklerinden sayılır. Uzun süre kayıp sanılan orijinal kopyanın 1981'de bir Oslo akıl hastanesinde bulunması filmin bir başka efsanesidir.

29. The Graduate (1967)

Yönetmen: Mike Nichols — Tür: Komedi, Dram

Dustin Hoffman'ın çıkışını yaptığı film, üniversiteden yeni mezun genç bir adamın yönünü kaybedişini Simon & Garfunkel şarkıları eşliğinde anlatır. 1960'ların kuşak çatışmasını sinemaya taşıdı.

28. In the Mood for Love (2000)

Yönetmen: Wong Kar-wai — Tür: Romantik Dram

1960'lar Hong Kong'unda, eşlerinin kendilerini aldattığını fark eden iki komşunun bastırılmış yakınlığı. Christopher Doyle'un ağır çekim kamerası ve tekrarlanan Shigeru Umebayashi teması, filmi bir hüzün etüdüne çevirir.

27. Apocalypse Now (1979)

Yönetmen: Francis Ford Coppola — Tür: Savaş, Dram

Joseph Conrad'ın Karanlığın Yüreği romanından esinlenerek Vietnam Savaşı'na taşınan yapım, felaketli çekim süreciyle de anılır. Marlon Brando'nun Kurtz'u ve "Sabahları napalm kokusunu severim" repliğiyle savaşın çılgınlığını görselleştirdi.

26. Seven Samurai (1954)

Yönetmen: Akira Kurosawa — Tür: Aksiyon, Dram

Haydutlardan korunmak için yedi ronin tutan bir köyün hikayesi, "ekip toplama" anlatısının kalıbını kurdu. Kurosawa'nın telifi Hollywood'da The Magnificent Seven olarak yeniden çevrildi; hareketli çekim ve montaj tekniği modern aksiyonu doğrudan besledi.

25. Shoah (1985)

Yönetmen: Claude Lanzmann — Tür: Belgesel

Dokuz buçuk saatlik bu belgesel, Holokost'u tek bir arşiv görüntüsü kullanmadan; sağ kalanların, tanıkların ve faillerin bugünkü anlatımlarıyla kurar. Lanzmann'ın on bir yılda topladığı görüşmeler, tarihi belleğe kaydetmenin en sarsıcı örneklerinden biridir.

24. Andrei Rublev (1966)

Yönetmen: Andrei Tarkovski — Tür: Tarihsel Dram

15. yüzyıl Rusya'sında yaşamış ikon ressamı Andrei Rublev'in hayatı üzerinden sanat, inanç ve şiddet dolu bir çağ resmedilir. Sovyet sansürü nedeniyle yıllarca gösterime giremeyen film, epik ölçeğiyle Tarkovski'nin en iddialı işidir.

23. City Lights (1931)

Yönetmen: Charlie Chaplin — Tür: Romantik Komedi

Sesli sinema çoktan gelmişken Chaplin ısrarla sessiz çekti. Serseri karakterinin kör bir çiçekçi kıza duyduğu aşkı anlatan filmin, kızın görme yetisini kazanıp Serseri'yi tanıdığı final sahnesi, sinemanın en dokunaklı kapanışlarından sayılır.

22. The Night of the Hunter (1955)

Yönetmen: Charles Laughton — Tür: Gerilim, Noir

Parmaklarına "LOVE" ve "HATE" dövmeleri yaptırmış sahte bir vaizi Robert Mitchum canlandırır. Oyuncu Laughton'ın tek yönetmenlik denemesi gişede başarısız oldu ama sonradan Amerikan gotiğinin başyapıtı kabul edildi.

21. Battleship Potemkin (1925)

Yönetmen: Sergei Eisenstein — Tür: Tarihsel Dram

1905 ayaklanmasını konu alan film, Odessa Merdivenleri sahnesiyle montaj kuramını sinemaya soktu. Eisenstein'ın çarpışan görüntülerle duygu üretme yöntemi, kurgu derslerinin bugün hâlâ ilk örneğidir.

20. Man with a Movie Camera (1929)

Yönetmen: Dziga Vertov — Tür: Belgesel, Deneysel

Bir Sovyet kentinin gününü, kameranın tüm hilelerini sergileyerek anlatan senaryosuz deneme. Hızlandırma, dondurma ve çift pozlama gibi teknikleri bir arada kullanan film, belgesel dilinin sınırlarını genişletti.

19. A Woman Under the Influence (1974)

Yönetmen: John Cassavetes — Tür: Dram

Gena Rowlands'ın ruhsal olarak dağılan bir kadını canlandırdığı film, bağımsız Amerikan sinemasının kilometre taşı. Cassavetes yapımı büyük stüdyolar reddedince kendi parasıyla çekti; dokümanter dürüstlüğüyle izleyiciyi rahatsız edecek kadar yakınlaşır.

18. 8½ (1963)

Yönetmen: Federico Fellini — Tür: Dram

Yeni filmini nasıl çekeceğini bilemeyen bir yönetmenin yaratıcı tıkanıklığını anlatan yarı otobiyografik yapıt. Başlık, Fellini'nin o güne dek çektiği film sayısına gönderme yapar; meta-sinemanın kurucu örneklerindendir.

17. The 400 Blows (1959)

Yönetmen: François Truffaut — Tür: Dram

Fransız Yeni Dalga'nın açılış filmi, ihmal edilen bir çocuğun hikayesini Truffaut'nun kendi çocukluğundan besler. Denize kadar koşup kameraya dönen ünlü dondurulmuş kare, sinema tarihinin en çok anılan finallerinden biridir.

16. La Dolce Vita (1960)

Yönetmen: Federico Fellini — Tür: Dram

Roma'nın gece hayatında dolaşan bir magazin gazetecisinin yedi günü, modern yabancılaşmanın portresini çizer. Filmdeki foto muhabiri "Paparazzo" karakteri, dünya diline "paparazzi" sözcüğünü kazandırdı.

15. Breathless (1960)

Yönetmen: Jean-Luc Godard — Tür: Suç, Dram

Godard'ın ilk filmi, sinemanın süreklilik kurallarını bilinçle kırdı; ani "jump cut"larıyla anlatımı sarstı. Küçük bir bütçeyle, sokakta doğal ışıkta çekilen yapım Yeni Dalga'nın manifestosu oldu.

14. The Godfather Part II (1974)

Yönetmen: Francis Ford Coppola — Tür: Suç, Dram

İlk filmi aşan az sayıdaki devam yapımından biri. Genç Vito Corleone'nin yükselişiyle Michael'ın ahlaki çöküşünü paralel kurgular. Robert De Niro, genç Vito rolüyle En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu Oscar'ını aldı.

13. The Rules of the Game (1939)

Yönetmen: Jean Renoir — Tür: Komedi, Dram

Fransız aristokrasisinin ahlaki çürümesini bir av partisi üzerinden anlatan film, savaşın hemen öncesinde gösterime girince yuhalandı ve kısmen yasaklandı. Yıllar sonra restore edilerek yönetmenlerin en çok saydığı yapıtlardan biri haline geldi.

12. Some Like It Hot (1959)

Yönetmen: Billy Wilder — Tür: Komedi

Mafya cinayetine tanık olup kadın kılığında bir orkestraya sığınan iki müzisyeni Jack Lemmon ve Tony Curtis oynar. "Nobody's perfect" repliğiyle biten film, birçok ankette tüm zamanların en iyi komedisi seçildi.

11. Psycho (1960)

Yönetmen: Alfred Hitchcock — Tür: Korku, Gerilim

Baş kadın karakteri filmin daha ilk yarısında öldürerek izleyicinin beklentisini yıkar. Bernard Herrmann'ın keskin yaylılarıyla bilinen duş sahnesi, kırktan fazla ayrı çekimin montajından oluşur ve modern korkunun dilini kurdu.

10. Bicycle Thieves (1948)

Yönetmen: Vittorio De Sica — Tür: Dram

Savaş sonrası Roma'sında, işini sürdürebilmek için gereken bisikleti çalınan bir babanın oğluyla çıktığı arama, İtalyan Neorealizmi'nin simgesi oldu. De Sica profesyonel olmayan oyuncularla, gerçek sokaklarda çekti.

9. Schindler's List (1993)

Yönetmen: Steven Spielberg — Tür: Tarihsel Dram

Fabrikasında bin 100'den fazla Yahudi'yi ölümden kurtaran Alman iş adamı Oskar Schindler'in gerçek hikayesi. Siyah-beyaz çekilen yapım, Spielberg'e ilk En İyi Yönetmen Oscar'ını kazandırdı ve onun en olgun işi sayıldı.

8. Rear Window (1954)

Yönetmen: Alfred Hitchcock — Tür: Gerilim, Gizem

Bacağı alçıda, tekerlekli sandalyeye bağlı bir fotoğrafçı, can sıkıntısıyla komşularını izlerken bir cinayete tanık olduğunu düşünür. Tek bir apartman avlusu setinde geçen film, röntgencilikle sinema izleyiciliği arasında ince bir bağ kurar.

7. 2001: A Space Odyssey (1968)

Yönetmen: Stanley Kubrick — Tür: Bilim Kurgu

İnsanın alet kullanmaya başladığı andan yıldızlararası bir sıçrayışa uzanan destan. Yapay zekâ HAL 9000'in soğuk sesi ve diyalogsuz uzun sekansları, bilim kurguyu bir fikir sinemasına dönüştürdü. Görsel efektleri, dijital öncesi dönemin zirvesidir.

6. The Godfather (1972)

Yönetmen: Francis Ford Coppola — Tür: Suç, Dram

Mario Puzo'nun romanından uyarlanan yapım, Corleone ailesinin New York'un organize suç dünyasındaki yükselişini anlatır. Marlon Brando'nun Don Vito'su ve Al Pacino'nun giderek karanlığa gömülen Michael'ı, Amerikan sinemasının en çok alıntılanan rolleri arasındadır.

5. Tokyo Story (1953)

Yönetmen: Yasujirō Ozu — Tür: Dram

Yetişkin çocuklarını ziyarete gelen ama onlar için yük haline gelen yaşlı bir çift üzerinden, kuşaklar arası mesafeyi anlatır. Ozu'nun yere yakın sabit kamerası ve sade anlatımı, aile filmlerinin en dingin başyapıtını yarattı.

4. Citizen Kane (1941)

Yönetmen: Orson Welles — Tür: Dram

Welles'in 25 yaşında yönetip başrolünü de oynadığı film, on yıllarca "tüm zamanların en iyisi" kabul edildi. "Rosebud" bilmecesiyle açılan gazete patronu Kane'in hayatı; derin odak, tavan gösteren açılar ve zaman atlamalı kurguyla teknik bir ders kitabıdır.

3. Vertigo (1958)

Yönetmen: Alfred Hitchcock — Tür: Romantik Gerilim

Yükseklik korkusu yüzünden mesleğini bırakan bir dedektifin saplantılı aşkını anlatır. Aynı anda ileri zoom ve geri kaydırma yapan "dolly zoom" tekniği bu filmle anıldı; 2012 Sight and Sound anketinde Citizen Kane'i tahttan indirdi.

2. Seppuku / Harakiri (1962)

Yönetmen: Masaki Kobayashi — Tür: Tarihsel Dram

Onur ve intikam temalı bu samuray filmi, feodal Japonya'nın katı kurallarını içeriden yargılar. Kobayashi'nin sabırlı kurgusu ve çerçevelemesi, tür sinemasının sessiz ama keskin bir eleştiriye dönüşebileceğini gösterir. Cannes'da Jüri Özel Ödülü aldı.

1. Sinemayı Bir Bütün Olarak Görmek

Bir numaraya tek bir film koymak, aslında listenin en yanıltıcı yanı. Sessiz dönemin şairlerinden Yeni Dalga'nın kural yıkıcılarına, Hollywood destanlarından bağımsız sinemanın çıplak dürüstlüğüne kadar her akım kendi doruğunu üretti. Quentin Tarantino, Christopher Nolan, Bong Joon-ho ve Denis Villeneuve gibi bugünün yönetmenleri de bu mirası taşıyıp dönüştürüyor.

Bu elli başlık, sinemanın yalnızca bir kesitini gösteriyor; her izleyici kendi sıralamasını yapacak, bir en iyi filmler tartışması hiçbir zaman kapanmayacak. Önemli olan da bu: Karanlık bir salonda aynı ekrana bakan iki kişi bambaşka şeyler görebilir. Bir sonraki izlemenizde, listedeki filmlerden birini yönetmenin neden o çekimi seçtiğini düşünerek açın; sinema, ikinci bakışta çoğu zaman daha zengin bir yer.