Tarihin En Etkili Kadınları: Dünyayı Değiştiren 20 Kadın

Tarih uzun süre büyük ölçüde erkeklerin başarıları üzerinden yazıldı. Oysa her çağda, dönemin toplumsal engellerini aşarak dünyayı dönüştüren kadınlar oldu: firavunlar, kraliçeler, bilim insanları, aktivistler, sanatçılar. Bu isimler yalnızca kendi zamanlarını değil, yüzyıllar sonrasını da etkilemeyi sürdürüyor.

BBC History Magazine'in yaptığı bir ankette Marie Curie, tüm zamanların en etkili kadını seçildi. Ama tarih, en az onun kadar derecede etkileyici onlarca kadının hikâyesiyle dolu. Aşağıda, antik çağlardan bugüne uzanan, dünyayı değiştiren 20 kadını geriye doğru bir sıralamayla derledik. Sıralama kesin bir hüküm değil; her biri kendi alanında dönüm noktası oldu.

20. Malala Yousafzai

Pakistanlı aktivist Malala Yousafzai, kız çocuklarının eğitim hakkı için mücadele ediyor. 2012'de, henüz 15 yaşındayken okul servisinde Taliban tarafından başından vuruldu, ağır yaralandı ve mucizevi biçimde hayatta kaldı. İyileştikten sonra mücadelesini büyüttü ve Şiza Şahid ile birlikte Birmingham merkezli Malala Fund'ı kurdu.

2014'te, 17 yaşında Nobel Barış Ödülü'nü kazanarak bu ödülü alan en genç kişi oldu. Time dergisi onu üç yıl üst üste dünyanın en etkili insanları arasında gösterdi. "Bir çocuk, bir öğretmen, bir kitap ve bir kalem tüm dünyayı değiştirebilir" sözü, mücadelesinin özeti sayılır.

19. Coco Chanel

Gabrielle "Coco" Chanel, moda dünyasını kalıcı biçimde değiştiren Fransız tasarımcıdır. Bir yetimhanede büyümesine rağmen 20. yüzyılın en etkili tasarımcılarından biri oldu. Kadınları korselerin kısıtlamalarından kurtardı, konforlu ve sade şıklığı yaygınlaştırdı. Küçük siyah elbise, Chanel No. 5 parfümü ve inci kolyeler onun imzasıdır.

Chanel yalnızca kıyafet tasarlamadı; kadınların kendilerini nasıl gördüğünü ve sunduğunu dönüştürdü. "Moda gelip geçer, stil kalıcıdır" sözü felsefesini özetler.

18. Rosa Parks

1 Aralık 1955'te Alabama, Montgomery'de Rosa Parks otobüste koltuğunu beyaz bir yolcuya vermeyi reddetti. Bu tek başına küçük görünen eylem, Amerikan Sivil Haklar Hareketi'nin dönüm noktalarından biri oldu. Parks'ın tutuklanması, tam 381 gün süren ve ırk ayrımcılığı yasalarına karşı önemli bir zafer kazandıran Montgomery otobüs boykotunu ateşledi. "Sivil Haklar Hareketi'nin Annesi" olarak anılır.

17. Frida Kahlo

Meksikalı ressam Frida Kahlo, acıyı sanata dönüştürdü. 18 yaşında geçirdiği ağır bir tramvay kazası ömür boyu sürecek fiziksel acılara yol açtı, ama Kahlo bunu benzersiz bir sanatsal dile çevirdi. Otoportreleriyle ünlendi; Meksika kültürünü, kadın deneyimini ve kimlik sorularını cesaretle işledi. Sürrealistler onu aralarına almak istediğinde "Ben sürrealist değilim, kendi gerçekliğimi çiziyorum" dedi. Bugün feminist bir ikon ve popüler kültürün güçlü bir figürüdür.

16. Florence Nightingale

Florence Nightingale, modern hemşireliğin kurucusu kabul edilir. Varlıklı bir ailede doğmasına rağmen sosyete yaşamını reddedip hemşireliği seçti.

Kırım Savaşı sırasında (1853-1856) Osmanlı topraklarındaki İngiliz sahra hastanelerine gönderildi. Temizlik ve hijyen standartlarını yükselterek ölüm oranlarını çarpıcı biçimde düşürdü. Nightingale ayrıca istatistiği görselleştiren grafiklerin öncülerindendi; verileri pasta benzeri diyagramlarla sunarak reformları savundu. Geceleri elinde lambayla hastaları dolaştığı için "Lambalı Kadın" olarak anıldı ve hemşireliği saygın bir meslek haline getirdi.

15. Amelia Earhart

Amelia Earhart, Atlantik Okyanusu'nu tek başına uçarak geçen ilk kadın pilottur. 1928'de bu okyanusu aşan ilk uçuşa yolcu olarak katıldı, 1932'de aynı yolu tek başına kat etti. Rekorların ötesinde, kadınların havacılıktaki varlığını güçlendirdi ve kadın pilotlar için örgütler kurdu. 1937'de dünya turu denemesi sırasında Pasifik üzerinde kayboldu; akıbeti hâlâ tartışılıyor, ama mirası canlı kaldı.

14. Ada Lovelace

Augusta Ada King, yani Lovelace Kontesi, bilgisayar programlamasının öncüsü kabul edilir. Şair Lord Byron'ın kızı olan Ada, matematiğe olağanüstü bir yatkınlık gösterdi. Charles Babbage'ın tasarladığı Analitik Motor için, tarihte ilk bilgisayar programı sayılan algoritmayı yazdı ve bu makinelerin yalnızca sayı hesaplamakla kalmayıp müzik ve sanat da üretebileceğini öngördü.

19. yüzyılda, kadınların akademik çevrelerde kabul görmediği bir dönemde Ada Lovelace, bilgisayar biliminin temellerini attı. Bugün her yıl ekim ayında kutlanan "Ada Lovelace Günü", bilim ve teknolojideki kadınların başarılarını hatırlatıyor.

13. Jeanne d'Arc

15. yüzyılda Fransa'yı İngiliz işgalinden kurtaran köylü kızı Jeanne d'Arc, çok az tarihsel figürün ulaşabildiği bir etki bıraktı. 17 yaşında, ilahi mesajlar aldığını söyleyerek Fransız ordusuna yön vermeye başladı. Orleans Kuşatması'nı kaldırarak Yüzyıl Savaşları'nın gidişatını değiştirdi ve VII. Charles'ın taç giymesini sağladı. Ancak 19 yaşında İngilizlerin eline geçti, yargılandı ve yakılarak öldürüldü. 1920'de Katolik Kilisesi tarafından azize ilan edilen Jeanne d'Arc, ulusal kahramanlığın ve inanç gücünün simgesi oldu.

12. Büyük Katerina

Alman doğumlu Sophie von Anhalt-Zerbst, Rusya'nın en uzun süre hüküm süren kadın hükümdarı oldu. Kocası III. Petro'yu tahttan indirerek 1762'de iktidara geldi ve 34 yıl boyunca ülkeyi yönetti. Döneminde Rusya topraklarını genişletti, eğitimi ve sanatı destekledi, Aydınlanma düşünürleriyle yazıştı ve bugün dünyanın en büyük müzelerinden biri olan Hermitage'ın çekirdek koleksiyonunu oluşturdu. Rusya'yı Avrupa'nın büyük güçlerinden biri haline getirdi ve "Büyük" unvanını kazandı.

11. Hatshepsut

Hatshepsut, antik Mısır'ın en başarılı firavunlarından biri ve bu unvanı taşıyan az sayıdaki kadından biriydi. MÖ 1479-1458 arasında yaklaşık yirmi yıl hüküm sürdü. Saltanatı barış, refah ve anıtsal yapılarla anıldı; Deir el-Bahri'deki basamaklı tapınağı antik mimarinin başyapıtlarındandır. Punt bölgesine düzenlediği ticaret seferleri Mısır'a değerli mallar taşıdı. Meşruiyetini pekiştirmek için sık sık erkek firavun kıyafetleri ve sahte sakalla tasvir edildi.

10. Hypatia

İskenderiyeli Hypatia, antik dünyanın önde gelen matematikçi, astronom ve filozoflarındandı. MS 4. yüzyılda yaşadı ve Yeni-Platoncu felsefenin önemli bir temsilcisiydi.

İskenderiye'de ders verdi, öğrenci yetiştirdi ve astronomi aletleri üzerinde çalıştı; rasyonel düşünceyi ve dinî hoşgörüyü savundu. 415 yılında, kentteki siyasi ve dinî çatışmaların ortasında öfkeli bir kalabalık tarafından öldürüldü. Trajik sonu, onu bilimsel düşüncenin ve kadın entelektüellerin sembolü haline getirdi.

9. Emmeline Pankhurst

Britanyalı Emmeline Pankhurst, kadınların oy hakkı mücadelesinin en cesur liderlerindendi. 1903'te Women's Social and Political Union'ı kurdu. Pankhurst ve "süfrajetler", pasif direniş yerine militan taktiklere yöneldi: vitrin kırmak, açlık grevleri, tutuklanmayı göze almak. "Söz değil, eylem" sloganıyla anıldılar. 1918'de Britanya'da 30 yaş üstü kadınlara oy hakkı tanındı; bu, uzun mücadelenin ilk büyük kazanımıydı.

8. I. Elizabeth

İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth, 1558-1603 arasında hüküm sürdü ve döneme adını verdi: Elizabeth Çağı. "Bakire Kraliçe" olarak bilinen Elizabeth, hiç evlenmeyerek bağımsızlığını korudu. Saltanatı, İngiltere'nin deniz gücü olarak yükselişi, İspanyol Armadası'nın 1588'deki yenilgisi, Shakespeare'in eserleri ve keşif çağıyla anıldı. Bir kadının en yüksek otoriteyi başarıyla kullanabileceğini kanıtlayarak sonraki kadın liderlere yol açtı.

7. Kraliçe Victoria

Victoria, 1837-1901 arasında hüküm sürerek İngiltere tarihinin en uzun saltanatlarından birini gerçekleştirdi. "Viktorya Dönemi", Britanya İmparatorluğu'nun zirvesine denk düşer. Bu çağda Sanayi Devrimi hızlandı, imparatorluk genişledi ve İngiltere dünyanın en güçlü devleti oldu. Dokuz çocuğunun Avrupa hanedanlarıyla evliliği ona "Avrupa'nın büyükannesi" unvanını kazandırdı.

6. Kleopatra VII

Kleopatra VII, Ptolemaios hanedanının son kraliçesi ve antik çağın en güçlü kadınlarındandı. Birçok dil konuşan zeki bir diplomat ve stratejistti; Mısır'ı yirmi yılı aşkın süre yönetti ve Roma'nın siyasi entrikalarında ustaca hareket etti. Julius Caesar ve ardından Marcus Antonius ile kurduğu ittifaklar onu çoğu zaman yalnızca güzelliğiyle anılan bir figüre indirgese de, çağdaş tarihçiler onu usta bir devlet insanı olarak değerlendiriyor. Actium yenilgisinin ardından yaşamına son vermesi, bağımsız Mısır'ın da sonu oldu.

5. Marie Antoinette

Avusturya arşidüşesi Marie Antoinette, 14 yaşında Fransa tahtının varisiyle evlenerek Fransa kraliçesi oldu. Lüks yaşamı ve halktan kopukluğu, zamanla toplumsal öfkenin simgesine dönüştü.

Kendisine mal edilen "Ekmek yoksa pasta yesinler" sözünü büyük olasılıkla hiç söylemedi; ama bu mit bile, halkın onu nasıl gördüğünü gösterir. Fransız Devrimi sırasında tutuklandı ve 1793'te giyotinle idam edildi. Hikâyesi, monarşinin çöküşünün ve halk devrimlerinin gücünün trajik bir sembolü oldu.

4. Rahibe Teresa

Arnavut kökenli Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, "Kalküta'nın Azizesi" olarak tanındı. 1950'de Missionaries of Charity tarikatını kurarak Hindistan'ın en yoksullarına hizmet etti; yoksullar, hastalar ve ölmek üzere olanlar için evler açtı. Çalışmaları dünya çapında tanınarak 1979'da Nobel Barış Ödülü'nü kazandı, 2016'da ise azize ilan edildi. Yöntemleri kimi eleştirilere konu olsa da, şefkat ve hizmet ideali milyonlara ilham vermeyi sürdürüyor.

3. Indira Gandhi

Hindistan'ın ilk ve tek kadın başbakanı Indira Gandhi, 1966-1977 ve 1980-1984 arasında görev yaptı ve babası Jawaharlal Nehru'nun siyasi mirasını sürdürdü. Yeşil Devrim'in yaygınlaşması, Hindistan'ın nükleer programının gelişmesi ve 1971 savaşında Bangladeş'in bağımsızlığına verilen destek onun döneminin başlıca olayları. Öte yandan 1975-1977 arasında ilan ettiği olağanüstü hal demokratik hakları ciddi biçimde kısıtladı. 1984'te kendi korumaları tarafından suikaste kurban gitti; tartışmalı ama inkâr edilemez biçimde etkili bir liderdi.

2. Marie Curie

Marie Curie, BBC History Magazine tarafından tüm zamanların en etkili kadını seçildi. Rusya egemenliğindeki Polonya'da doğan Curie; yoksulluğu, üniversitelerin kadınlara kapalı oluşunu ve cinsiyetçi önyargıları aşarak bilim tarihine geçti. Fizik ve kimya olmak üzere iki ayrı dalda Nobel Ödülü kazanan tek kişidir. Polonyum ve radyumu keşfederek nükleer tıbbın yolunu açtı ve Sorbonne'da profesör olan ilk kadın oldu. Birinci Dünya Savaşı sırasında cepheye, binlerce hayat kurtaran seyyar röntgen üniteleri ("Petites Curies") götürdü. Bilime bağlılığı sonunda radyasyona uzun süreli maruz kalması yüzünden hayatına mal oldu.

1. Marie Curie'nin mirası ve bugüne uzanan çizgi

Curie'nin listenin başında olması rastlantı değil. Bilimde cam tavanı kıran, iki ayrı disiplinde Nobel kazanan ve araştırmalarını doğrudan insanlığın hizmetine sunan bir dâhi olarak bu yeri hak ediyor. Yine de bu liste, tarihin sayısız etkili kadınından yalnızca yirmisini içeriyor; her dönemde ve her kültürde, engellere rağmen dünyayı değiştiren kadınlar oldu.

Bu yaşamların ortak dersi

Bu yirmi kadının hikâyeleri, birkaç ortak çizgide buluşuyor. Cesaret: toplumsal normlara meydan okumak ve riski göze almak. Azim: başarısızlığa rağmen mücadeleyi sürdürmek. Vizyon: mevcut olanın ötesini görüp daha iyi bir gelecek tasarlamak. Ve eylem: hayal etmekle yetinmeyip hayalleri gerçeğe çevirmek. Malala'nın bir kalemle başlattığı mücadeleyle Curie'nin laboratuvardaki inadı arasındaki bağ tam da budur. Onların yaşamları, doğru koşulların değil, kararlılığın tarih yazdığını hatırlatıyor; ve bu miras, gelecek kuşaklara ilham vermeyi sürdürüyor.